శడ్రుసులు (Shadrushulu)

శడ్రుసులు (Shadrushulu)

                      మనకు ఆహార పదార్థాలలో కనిపించే ఆరు రకాల రుచులు (తీపి, పులుపు, ఉప్పు, కారం, చేదు, ఊర). ఆయుర్వేదం ప్రకారం ఆహారంలో ఈ ఆరు రుచులు సమతుల్యంగా ఉండటం ఆరోగ్యానికి చాలా ముఖ్యము.

శడ్రుసులు – ఆరు రుచులు

1. తీపి (మధుర రసం / Sweet)                                                                                                                                           

మూలాలు: బెల్లం, చక్కెర, పాలు, బియ్యం, గోధుమలు, పండ్లు.

గుణాలు: బలం ఇస్తుంది, శరీరానికి పోషణ కలిగిస్తుంది, మనసుకు శాంతి ఇస్తుంది.

2. పులుపు  (ఆమ్ల రసం/ Sour)                                                                                                                                         

మూలాలు: నిమ్మకాయ, ఉసిరికాయ, పులిహోర, పెరుగు.

గుణాలు: జీర్ణక్రియను మెరుగుపరుస్తుంది, రుచిని పెంచుతుంది, కానీ ఎక్కువైతే పిత్త దోషం పెరుగుతుంది.

3. ఉప్పు ( లవణ రసం/ Salty)

మూలాలు: ఉప్పు, ఉప్పుతో చేసిన వంటకాలు.

గుణాలు: రుచిని పెంచుతుంది, శరీరానికి తేమను ఇస్తుంది, కానీ అధికంగా తీసుకుంటే రక్తపోటు పెరుగుతుంది.

4. కారం (కటు రసం / Pungent)                                                                                                                                                 

మూలాలు: మిరపకాయలు, అల్లం, వెల్లుల్లి, మిరియాలు.

గుణాలు: ఆకలి పెంచుతుంది, జీర్ణక్రియకు సహాయపడుతుంది, కానీ ఎక్కువైతే గ్యాస్ట్రిక్ సమస్యలు వస్తాయి.

5. చేదు (తిక్త రసం / Bitter)

              

మూలాలు: కాకర, వేపాకులు, మెంతులు.

గుణాలు: రక్తాన్ని శుద్ధి చేస్తుంది, జ్వరం తగ్గిస్తుంది, కఫాన్ని తగ్గిస్తుంది.

6. వగరు (కషాయ రసం/ఊర / Astringent)

                                    

మూలాలు: జామపండు, అరటి, బత్తాయి తొక్క, బెల్లం-గింజలు.

గుణాలు: శరీరానికి చల్లదనాన్ని ఇస్తుంది, కఫం తగ్గిస్తుంది, కానీ అధికమైతే మలబద్ధకం కలుగుతుంది.

శడ్రుసులు (ఆరు రుచులు)వాత, పిత్త, కఫ దోషాలపై కలిగించే ప్రభావం వివరంగా,

1. తీపి ( మధుర రసం/ Sweet)

• వాత దోషంతగ్గిస్తుంది.
• పిత్త దోషంతగ్గిస్తుంది.
• కఫ దోషంపెంచుతుంది.
• శరీరానికి బలం, పోషణ ఇస్తుంది.

2.పులుపు ( ఆమ్ల రసం/ Sour)

• వాత దోషంతగ్గిస్తుంది.
• పిత్త దోషంపెంచుతుంది.
• కఫ దోషంపెంచుతుంది.
•  ఆకలి పెంచుతుంది, జీర్ణక్రియ మెరుగుపరుస్తుంది.

3. ఉప్పు (లవణ రసం / Salty)

• వాత దోషంతగ్గిస్తుంది.
• పిత్త దోషంపెంచుతుంది.
• కఫ దోషంపెంచుతుంది.
•  రుచిని పెంచుతుంది, కానీ ఎక్కువైతే రక్తపోటు పెరుగుతుంది.

4. కారం (కటు రసం / Pungent)

• వాత దోషంపెంచుతుంది.
• పిత్త దోషంపెంచుతుంది.
• కఫ దోషంతగ్గిస్తుంది.
•  శరీరంలో కొవ్వు, కఫం తగ్గిస్తుంది.

5.చేదు (తిక్త రసం / Bitter)

• వాత దోషంపెంచుతుంది.
• పిత్త దోషంతగ్గిస్తుంది.
• కఫ దోషంతగ్గిస్తుంది.
• రక్తాన్ని శుద్ధి చేస్తుంది, వ్యాధి నిరోధక శక్తిని పెంచుతుంది.

6. వగరు (కషాయ రసం/ఊర / Astringent)

• వాత దోషంపెంచుతుంది.
• పిత్త దోషంతగ్గిస్తుంది.
• కఫ దోషంతగ్గిస్తుంది.
•  శరీరానికి చల్లదనాన్ని ఇస్తుంది, గాయాలు మాన్పుతుంది.

 

 

శడ్రుసులు  మరియు వాత–పిత్త–కఫ దోషాలపై ప్రభావం
రసం (రుచి)	వాత దోషం	పిత్త దోషం	కఫ దోషం	ముఖ్య గుణం
మధుర (తీపి)	తగ్గిస్తుంది	తగ్గిస్తుంది	పెంచుతుంది	బలం, పోషణ ఇస్తుంది
ఆమ్ల (పులుపు)	తగ్గిస్తుంది	పెంచుతుంది	పెంచుతుంది	జీర్ణక్రియ మెరుగుపరుస్తుంది
లవణ (ఉప్పు)	తగ్గిస్తుంది	పెంచుతుంది	పెంచుతుంది	రుచిని పెంచుతుంది
కటు (కారం)	పెంచుతుంది	పెంచుతుంది	తగ్గిస్తుంది	కొవ్వు, కఫం తగ్గిస్తుంది
తిక్త (చేదు)	పెంచుతుంది	తగ్గిస్తుంది	తగ్గిస్తుంది	రక్త శుద్ధి చేస్తుంది
కషాయ (ఊర)	పెంచుతుంది	తగ్గిస్తుంది	తగ్గిస్తుంది	గాయాలు మాన్పుతుంది, చల్లదనం ఇస్తుంది

పట్టిక ఆధారంగా మనం తెలుసుకోవచ్చు:

వాత దోషం తగ్గించేవి → తీపి, పులుపు, ఉప్పు.

పిత్త దోషం తగ్గించేవి → తీపి, చేదు, ఊర.

కఫ దోషం తగ్గించేవి → కారం, చేదు, ఊర.

మరింతగా  తెలుసుకో

మనరోజువారీ ఆహారంలోశడ్రుసులను సమతుల్యంగాకలుపుకోవడం వల్ల వాత–పిత్త–కఫ దోషాలు సరిగా ఉంటాయి. ఒక్క రుచి ఎక్కువగా తీసుకుంటే దోషాలు పెరిగి ఆరోగ్య సమస్యలు వస్తాయి. కాబట్టి ఇలా పాటించాలి:

రోజువారీ ఆహారంలో శడ్రుసులు 

1. (తీపి)మధుర రసం 

• ఆహారం: బియ్యం, గోధుమ, పాలు, బెల్లం, పండ్లు.
• ప్రభావం: శక్తి, పోషణ ఇస్తుంది.
• ఎక్కువైతే → కఫం పెరుగుతుంది, స్థూలకాయం వస్తుంది.

2.  (పులుపు)ఆమ్ల రసం

• ఆహారం: నిమ్మరసం, ఉసిరి, పెరుగు, టమోటా.
• ప్రభావం: ఆకలి పెంచుతుంది, జీర్ణక్రియ మెరుగుపరుస్తుంది.
• ఎక్కువైతే → పిత్త దోషం పెరిగి గ్యాస్ట్రిక్, ఆమ్లత్వం వస్తుంది.

3. (ఉప్పు) లవణ రసం

• ఆహారం: వంటల్లో ఉప్పు, పచ్చళ్ళు.
• ప్రభావం: రుచిని పెంచుతుంది, శరీరంలో నీటి సమతుల్యం ఉంచుతుంది.
• ఎక్కువైతే → రక్తపోటు, ఊబకాయం వస్తాయి.

4. (కారం)కటు రసం

• ఆహారం: మిరపకాయ, అల్లం, వెల్లుల్లి, మిరియాలు.
• ప్రభావం: ఆకలి తెప్పిస్తుంది, కఫాన్ని కరిగిస్తుంది.
• ఎక్కువైతే → వాత, పిత్త పెరుగుతాయి → కడుపు మంట, గ్యాస్ సమస్యలు.

5.  (చేదు)తిక్త రసం

• ఆహారం: కాకర, వేప, మెంతులు, ఉసిరి.
• ప్రభావం: రక్తాన్ని శుద్ధి చేస్తుంది, జీర్ణక్రియ మెరుగుపరుస్తుంది.
• ఎక్కువైతే → శరీరం బలహీనమవుతుంది, వాత పెరుగుతుంది.

6.  (వగరు/ఊర)కషాయ రసం

• ఆహారం: జామపండు, అరటి, బత్తాయి తొక్క, బెల్లం గింజలు.
• ప్రభావం: చల్లదనం ఇస్తుంది, గాయాలు మాన్పుతుంది.
• ఎక్కువైతే → మలబద్ధకం, వాత సమస్యలు.

ఆచరణలో ఎలా పాటించాలి?

• ఒకభోజనంలో కనీసం 3–4 రుచులుఉండాలి.
• ఉదాహరణకు:
• అన్నం (మధుర),
• పప్పు + ఆవకాయ (పులుపు + ఉప్పు),
• కూరలో కారం,
• చివర పెరుగు (పులుపు + మధుర).

ఇలా తీసుకుంటే ఆరు రుచులు సమతుల్యం అవుతాయి, దోషాలు నియంత్రణలో ఉంటాయి.

ఒకరోజువారీ డైట్ ప్లాన్ ;శడ్రుసులు  (ఆరు రుచులు)

 ఉదయం (Breakfast)

• మధుర → బియ్యం రవ్వతో ఉప్మా / ఇడ్లీ (తేలికగా శక్తి ఇస్తుంది)
• ఆమ్ల → కొంచెం నిమ్మరసం తో చట్నీ
• లవణ → ఉప్పు సహజంగానే వంటలో ఉంటుంది
• కటు → అల్లం-పచ్చిమిరప పచ్చడి
• తిక్త → కొంచెం మెంతులు నీటిలో నానబెట్టి తాగితే మంచిది
• కషాయ → అరటి పండు లేదా జామ

☀మధ్యాహ్నం (Lunch)

• మధుర → అన్నం, పప్పు
• ఆమ్ల → ఉసిరికాయ పచ్చడి లేదా చింతపండు రసం తో సాంబార్
• లవణ → ఆవకాయ, ఉప్పు వంటలో సహజంగా ఉంటుంది
• కటు → కారం కూర (మిరప, మిరియాలు వాడినది)
• తిక్త → కాకరకాయ కూర లేదా వేపాకుల పప్పు
• కషాయ → పెరుగు చివర (చల్లదనాన్ని ఇస్తుంది, జీర్ణక్రియకు సహాయం)

రాత్రి (Dinner)

• మధుర → రాగి జావ లేదా గోధుమ రొట్టి
• ఆమ్ల → నిమ్మరసం తో సలాడ్
• లవణ → కూరల్లో ఉప్పు సహజంగానే ఉంటుంది
• కటు → అల్లం-వెల్లుల్లి రసం / పచ్చి మిరపకాయతో చట్నీ
• తిక్త → మెంతి ఆకుల కూర
• కషాయ → జామ లేదా దానిమ్మ పండు

ఇలా తీసుకుంటే ప్రతి భోజనంలోశడ్రుసులు  సమతుల్యంగాచేరతాయి.
 ఆరోగ్య సమస్యలు (వాత–పిత్త–కఫం) నియంత్రణలో ఉంటాయి.

*************************

Shadrushulu (Shadrasa)

                          Shadrushulu means the six types of tastes(sweet, sour, salty, spicy, bitter, and sour tastes) found in our food. According to Ayurveda, it is very important for health to have a balance of these six tastes in the food.

Shadrasa – Six Tastes

1. Sweet Juice (Sweet)

                                      

Sources: Jaggery, sugar, milk, rice, wheat, fruits.

Properties: Gives strength, nourishes the body, gives peace to the mind.

2. Sour Juice (Sour)

                         

            Sources: Lemon, amla, tigernut, curd.

Properties: Improves digestion, enhances taste, but if consumed in excess, pitta dosha increases.

3. Salty Juice (Salty)

                                                   

            Sources: Salt, dishes made with salt.

            Properties: Enhances taste, moisturizes the body, but if consumed in excess, blood pressure increases.

4. Pungent juice (Karam / Pungent)

                          

Sources: Chillies, ginger, garlic, pepper.

Properties: Increases appetite, helps digestion, but if consumed in excess, gastric problems occur.

5. Bitter juice (Tikta Rasam / Bitter)

                            

            Sources: Bitter gourd, neem, fenugreek.

Properties: Purifies the blood, reduces fever, reduces phlegm.

6. Astringent juice (Ura / Astringent)

                                  

Sources: Guava, banana, sweet potato peel, jaggery-nuts.

Properties: Gives coolness to the body, reduces phlegm, but if consumed in excess, it causes constipation.

Now let's look at the effects of the six tastes (six flavors) on Vata, Pitta, and Kapha doshas in detail:

1. Sweet juice (Sweet)

 • Reduces Vata dosha.

             • Reduces Pitta dosha.

             • Increases Kapha dosha.

• Gives strength and nourishment to the body.

2. Sour juice (Sour)

    • Reduces Vata dosha.

• Increases Pitta dosha.

• Increases Kapha dosha.

•  Increases appetite and improves digestion.

3. Salty juice (Salty)

• Reduces Vata dosha.

• Increases Pitta dosha.

• Increases Kapha dosha.

•  Increases taste, but if too much increases blood pressure.

4. Pungent juice (Pungent)

• Increases Vata dosha.

• Increases pitta dosha.

• Reduces kapha dosha.

• Reduces fat and phlegm in the body.

5. Bitter juice (Bitter)

• Increases vata dosha.

• Reduces pitta dosha.

• Reduces kapha dosha.

•  Purifies the blood, increases immunity.

6. Astringent juice (Ura)

• Increases vata dosha.

• Reduces pitta dosha.

• Reduces kapha dosha.

• Gives coolness to the body, heals wounds.

 

Effects on sadras and vata-pitta-kapha doshas
Rasam (taste)	Vata dosha	Pitta dosha	Kapha dosha	Main qualities
Madhura (sweet)	reduces	reduces	increases	Gives strength,nourishment
Amla (sour)	reduces	increases	increases	Improves digestion
Lavana (salt)	reduces	Increases	Increases	Increases taste
Kattu (spicy)	Increases	Increases	reduces	reduces phlegm & Fat
Tikta (bitter)	Increases	reduces	reduces	Purifies blood
Kashaya (poison)	Increases	reduces	reduces	reduces Heals wounds, gives coolness

 Based on this table, we can know:

• Vata dosha reducers → sweet, sour, salt.

• Pitta dosha reducers → sweet, bitter, sour.

• Kapha dosha reducers → spicy, bitter, sour.

A balanced intake of sharras in our daily diet keeps the Vata-Pitta-Kapha doshas in check. If you consume too much of any one flavor, the doshas increase and health problems arise. Therefore, you should follow these steps:

Sharras in your daily diet

1. Madhura Rasam (sweet)

• Food: Rice, wheat, milk, jaggery, fruits.

• Effect: Gives energy and nourishment.

•  If it is too much → Phlegm increases, obesity occurs.

2. Amla Rasam (sour)

• Food: Lemon juice, amla, curd, tomato.

• Effect: Increases appetite, improves digestion.

•  If it is too much → Pitta dosha increases and gastric and acidity occurs.

3. Salty juice

• Food: Salt, green chillies in cooking.

• Effect: Enhances taste, maintains water balance in the body.

• If too much → causes high blood pressure, obesity.

4. Hot juice

• Food: Chilli, ginger, garlic, pepper.

• Effect: Stimulates appetite, dissolves phlegm.

•  If too much → increases vata and bile → stomach inflammation, gas problems.

5. Bitter juice

• Food: Bitter gourd, neem, fenugreek, amla.

• Effect: Purifies blood, improves digestion

•  If too much → the body becomes weak, vata increases.

6. Decoction (Ura)

• Food: Guava, banana, sweet potato peel, jaggery seeds.

• Effect: Gives coolness, heals wounds.

• If too much → constipation, vata problems.

How to follow in practice?

• A meal should have at least 3–4 flavors.

• For example

 Rice (sweet),

Lentils + Avocado (sour + salty),

Curry with chili,

            Curd at the end (sour + sweet).

If taken like this, the six flavors are balanced, and the doshas are under control.

One-day diet planNushadrasu (six flavors)

Breakfast

• Sweet → Upma / Idli with rice rava (gives a light energy)

• Acidic → Chutney with a little lemon juice

• Salt → Salt is naturally present in cooking

• Katu → Ginger-green chilli chutney

• Bitter → Soak some fenugreek seeds in water and drink it

• Kashya → Banana or guava

☀ Lunch

• Sweet → Rice, lentils

• Acidic → Amla chutney or sambar with tamarind juice

• Salt → Avacaya, salt is naturally present in cooking

• Katu → Karam curry (used with chillies and pepper)

• Bitter → Bitter gourd curry or neem dal

• Kashya → Curd at the end (gives a cooling effect, aids digestion Help)

 Dinner

• Sweet → Ragi Java or Wheat Roti

• Sour → Salad with lemon juice

• Salty → Curries naturally contain salt

• Pungent → Ginger-garlic juice / Green chili chutney

• Bitter → Fenugreek leaf curry

• Decoction → Guava or pomegranate fruit

 If you take this, the elements will be balanced in every meal.

 Health problems (Vata-Pitta-Kapha) will be under control.

 **************

षड्ऋषुलु (षद्रस)

षड्ऋषुलु (षद्रस) का अर्थ है हमारे भोजन में पाए जाने वाले छह प्रकार के स्वाद। आयुर्वेद के अनुसार, स्वास्थ्य के लिए भोजन में इन छह स्वादों का संतुलन होना बहुत ज़रूरी है।

षड्ऋष - छह स्वाद

1. मीठा रस (मीठा)

            स्रोत: गुड़, चीनी, दूध, चावल, गेहूँ, फल।

             गुण: शक्ति देता है, शरीर को पोषण देता है, मन को शांति देता है।

2. खट्टा रस (खट्टा)

             स्रोत: नींबू, आंवला, गुड़, दही।

             गुण: पाचन क्रिया में सुधार करता है, स्वाद बढ़ाता है, लेकिन अधिक मात्रा में सेवन करने              पर पित्त दोष बढ़ता है।

3. नमकीन रस (नमकीन)

             स्रोत: नमक, नमक से बने व्यंजन।

             गुण: स्वाद बढ़ाता है, शरीर को नमी प्रदान करता है, लेकिन अधिक मात्रा में सेवन करने पर           रक्तचाप बढ़ जाता है।

4. तीखा रस (करम / तीखा)

            स्रोत: मिर्च, अदरक, लहसुन, काली मिर्च।

             गुण: भूख बढ़ाता है, पाचन में सहायक है, लेकिन अधिक मात्रा में सेवन करने से पेट की           समस्या हो सकती है।

5. तिक्त रस (कड़वा रस)

            स्रोत: करेला, नीम, मेथी।

             गुण: रक्त शुद्ध करता है, ज्वर कम करता है, कफ कम करता है।

6. कसैला रस (उर/कसैला)

             स्रोत: अमरूद, केला, शकरकंद का छिलका, गुड़-मेवे।

             गुण: शरीर को ठंडक देता है, कफ कम करता है, लेकिन अधिक मात्रा में सेवन करने से             कब्ज हो जाता है।

षड्रस का अर्थ है मीठा, खट्टा, नमकीन, तीखा, कड़वा और खट्टा स्वाद। यदि इनका सेवन आहार में संतुलित रूप से किया जाए, तो शरीर को शक्ति, स्वास्थ्य और दीर्घायु प्राप्त होती है।

 वात, पित्त और कफ दोषों पर छह स्वादों (छह फ्लेवर्स) के प्रभावों को विस्तार से देखें:

1. मीठा रस (Sweet)

• वात दोष कम करता है।

• पित्त दोष कम करता है।

• कफ दोष बढ़ाता है।

•  शरीर को शक्ति और पोषण देता है।

2. खट्टा रस (Sour)

• वात दोष कम करता है।

• पित्त दोष बढ़ाता है।

• कफ दोष बढ़ाता है।

• भूख बढ़ाता है और पाचन में सुधार करता है।

3. नमकीन रस (Salty)

• वात दोष कम करता है।

• पित्त दोष बढ़ाता है।

• कफ दोष बढ़ाता है।

• स्वाद बढ़ाता है, लेकिन ज़्यादा मात्रा में लेने पर रक्तचाप बढ़ा देता है।

4. तीखा रस (Pungent)

• वात दोष बढ़ाता है।

• पित्त दोष बढ़ाता है।

• कफ दोष कम करता है।

• शरीर में चर्बी और कफ कम करता है।

5. कड़वा रस (Bitter)

• वात दोष बढ़ाता है।

• पित्त दोष कम करता है।

• कफ दोष कम करता है।

•  रक्त शुद्ध करता है, रोग प्रतिरोधक क्षमता बढ़ाता है।

6. कसैला रस (Ura)

• वात दोष बढ़ाता है।

• पित्त दोष कम करता है।

• कफ दोष कम करता है।

•  शरीर को ठंडक पहुँचाता है, घाव भरता है।

निष्कर्ष:

• वात दोष कम करने वाले → मीठा, खट्टा, नमकीन।

• पित्त दोष कम करने वाले → मीठा, कड़वा, खट्टा।

• कफ दोष कम करने वाले → तीखा, कड़वा, खट्टा।

यहाँ सारदास और वात-पित्त-कफ दोषों के प्रभावों को दर्शाने वाली एक तालिका दी गई है:

सारदास और दोषों पर प्रभाव

रसम (स्वाद) वात दोष पित्त दोष कफ दोष मुख्य गुण

मधुर (मीठा) कम करता है बढ़ाता है शक्ति और पोषण देता है

आँवला (खट्टा) कम करता है बढ़ाता है बढ़ाता है पाचन में सुधार करता है

नमक (नमक) कम करता है बढ़ाता है बढ़ाता है स्वाद बढ़ाता है

         कट्टू (मसालेदार) बढ़ाता है बढ़ाता है घटाता है घटाता है चर्बी कम करता है, कफ कम करता है

तिक्त (कड़वा) बढ़ाता है घटाता है घटाता है रक्त शुद्ध करता है

कषाय (खट्टा) बढ़ाता है घटाता है घटाता है घाव भरता है, ठंडक देता है

• मीठा, खट्टा और नमकीन स्वाद वात को कम करने के लिए उपयोगी होते हैं।

• मीठा, कड़वा और खट्टा स्वाद पित्त को कम करने के लिए आवश्यक हैं।

• मसालेदार, कड़वा और खट्टा स्वाद कफ कम करने के लिए अच्छे होते हैं।

हमारे दैनिक आहार में सद्रों का संतुलित सेवन वात-पित्त-कफ दोषों को नियंत्रित रखता है। एक ही स्वाद का अधिक सेवन दोषों को बढ़ा सकता है और स्वास्थ्य समस्याओं का कारण बन सकता है। इसलिए, इन चरणों का पालन करें:

दैनिक आहार में सद्र

1. मधुर रसम (मीठा)

• भोजन: चावल, गेहूँ, दूध, गुड़, फल।

• प्रभाव: ऊर्जा और पोषण देता है।

• अधिक सेवन करने पर → कफ बढ़ता है, मोटापा होता है।

2. आंवला रसम (खट्टा)

• भोजन: नींबू का रस, आंवला, दही, टमाटर।

• प्रभाव: भूख बढ़ाता है, पाचन में सुधार करता है।

• अधिक सेवन करने पर → पित्त दोष बढ़ता है, गैस्ट्रिक एसिडिटी होती है।

3. लवण रसम (नमक)

• खाद्य: नमक, अचार, खाना पकाने में।

• प्रभाव: स्वाद बढ़ाता है, शरीर में पानी का संतुलन बनाए रखता है।

• अधिक मात्रा में सेवन करने पर → रक्तचाप, मोटापा होता है।

4. तीखा रस (कट्टू रसम)

• खाद्य: मिर्च, अदरक, लहसुन, काली मिर्च।

• प्रभाव: भूख बढ़ाता है, कफ घोलता है।

• अधिक मात्रा में सेवन करने पर → वात, पित्त बढ़ता है → पेट दर्द, गैस की समस्या।

5. कड़वा रस (तिक्त रसम)

• खाद्य: करेला, नीम, मेथी, आंवला।

• प्रभाव: रक्त शुद्ध करता है, पाचन में सुधार करता है।

• यदि अधिक मात्रा में → शरीर कमज़ोर हो जाता है, वात बढ़ जाता है।

6. कश्य रसम (उर)

• भोजन: अमरूद, केला, शकरकंद का छिलका,हल्दी के बीज।

• प्रभाव: ठंडक देता है, घाव भरता है।

• अगर ज़्यादा हो जाए तो → कब्ज़, वात की समस्याएँ।

व्यवहार में कैसे अपनाएँ?

• भोजन में कम से कम 3-4 स्वाद होने चाहिए।

• उदाहरण के लिए

चावल (मीठा),

दाल + एवोकाडो (खट्टा + नमकीन),

मिर्च वाली करी,

 अंत में दही (खट्टा + मीठा)।

इस तरह सेवन करने से छह स्वाद संतुलित हो जाते हैं और दोष नियंत्रण में रहते हैं।

एक दिवसीय आहार योजना: नुषाद्रसु (छह स्वाद)

 नाश्ता

• मीठा → चावल के रवा के साथ उपमा/इडली (हल्की ऊर्जा देता है)

• खट्टा → थोड़े नींबू के रस के साथ चटनी

• नमक → नमक प्राकृतिक रूप से खाना पकाने में मौजूद होता है

• कटु → अदरक-हरी मिर्च की चटनी

• कड़वा → मेथी के कुछ दाने पानी में भिगोकर पिएँ

• कश्य → केला या अमरूद

☀ दोपहर का भोजन

• मीठा → चावल, दाल

• खट्टा → इमली के रस के साथ आंवले की चटनी या सांबर

• नमक → अवकाया, नमक प्राकृतिक रूप से खाना पकाने में मौजूद होता है

• कटु → करम करी (मिर्च और काली मिर्च के साथ)

• कड़वा → करेले की सब्जी या नीम की दाल

• कश्य → अंत में दही (ठंडक देता है, पाचन में सहायक)

रात का खाना

• मीठा → रागी जावा या गेहूँ की रोटी

• खट्टा → नींबू के रस के साथ सलाद

• नमकीन → करी में स्वाभाविक रूप से नमक होता है

• तीखा → अदरक-लहसुन का रस / हरी मिर्च की चटनी

• कड़वा → मेथी के पत्ते की सब्जी

• काढ़ा → अमरूद या अनार का फल

इसे खाने से हर भोजन में तत्व संतुलित रहेंगे।

स्वास्थ्य संबंधी समस्याएँ (वात-पित्त-कफ) नियंत्रण में रहेंगी।

***************